Creation: Free Design

Dutch Geothermal Cluster (DGC)

AboutDGC logo

Dutch geothermal companies with international ambitions have established the Dutch Geothermal Cluster (DGC). The aim is to work together on export opportunities.

The association DGC is an independent non-profit organisation in inception that supports and promotes the Dutch geothermal expertise of its member companies outside of the Netherlands.

Feel free to contact us for any questions or participation at Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Follow us at www.linkedin.com/company/dutchgeothermalcluster

Board

Bob Harskamp (Well Engineering Partners), Remco van Ee (Huisman), Jasper Kwee (IF Technology), Johan de Koning (Hybrid Energy Solutions), Eric Quinlan (Wagenborg Foxdrill) and Yvonne A’Campo (Witteveen+Bos).

Members

logo GeothermieNederland

Witteveen

 cleanstream

Well guidance

 

Odfjell

 

 Hybrid Energy Solutions

 

 

 

WEP

TNO

Wagenborg

 Dutch filtration

Coevorden

 

 

Huisman

Panterra

Iteco

 

 

 HP

 

 

 

 

 

IF

 

Noy

 

iot

VB

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wat is geothermie - techniek

wat is
geothermie?
duurzaam I gebruikers I techniek I veiligheid

 

TECHNIEK
Voor een geothermie-installatie is, als de putten eenmaal geboord zijn, een terrein benodigd van ongeveer een halve hectare. Hierop staat een gebouw van zo’n 20 bij 20 meter voor de warmtewisselaars en enkele filters en pompen. Naast het gebouw is vaak een ontgassingsinstallatie (‘ontgassingstank’) nodig en soms een noodfakkel gekoppeld aan deze installatie. In de buurt dient ruimte beschikbaar te zijn voor reparatie- en onderhoudswerkzaamheden. Hier vind je meer informatie over de inrichting van een geothermielocatie. Bekijk ook deze korte film.

  • BENUTTEN VAN DE WARTME
    BENUTTEN VAN DE WARTME
    In een warmtewisselaar stroomt het opgepompte water door buizen langs het water van het verwarmingssysteem. Via een pomp gaat het afgekoelde water weer terug naar de oorspronkelijke diepte.
  • OPBOUW VAN DE PUT
    OPBOUW VAN DE PUT
    De buizen worden in het boorgat geplaatst en daarna vastgezet met cement. In het putontwerp is rekening gehouden met de grondwaterstand, de samenstelling van het op te pompen water en ondergrondse druk. Er wordt eerst een buis geheid of geboord tot onder het grondwater. Daardoorheen boort men de put. In de put hangt een pomp, die het warme water omhoog pompt.
  • DIEP ONDER DE GROND
    DIEP ONDER DE GROND
    Een geothermie-installatie bestaat uit twee putten: één voor het oppompen en één voor het terugpompen van water. Door de ondergrondse afstand tussen de putten (1 – 2 kilometer) kan het water langzaam weer opwarmen.

    De doorstroming in het reservoir is te verbeteren door hydraulisch stimuleren (fracken). Dit kan met name nodig zijn voor ultradiepe geothermie (geothermie op meer dan vier kilomter diepte). Kijk ook eens bij de veelgestelde vragen over dit onderwerp. Tot op heden is bij geothermie in Nederland niet gefrackt.

Wat is geothermie - veiligheid

wat is
geothermie?
duurzaam I gebruikers I techniek I veiligheid

 

VEILIGHEID
Veiligheid heeft de hoogste prioriteit voor de geothermiebedrijven. De bedrijven brengen vooraf de risico’s in kaart, treffen veiligheidsmaatregelen en leren van eerdere ervaringen. De risico’s verschillen per project en locatie, niet elk risico doet zich bij elk project voor. Bedrijven wisselen kennis en ervaring uit om van elkaar te leren.

Met name het bevingsrisico is niet overal gelijk in Nederland. In enkele gebieden is dan ook extra voorzichtigheid geboden of kan onderzoek uitwijzen dat warmtewinning niet verantwoord is. Indien er onverhoopt toch schade optreedt, wordt deze conform de Mijnbouwwet vergoed. Klik hier voor de factsheet over dit onderwerp.

  • Wat gebeurt er als er gassen meekomen?
    Tijdens het boren is er een kleine kans gas onder druk te vinden. Daarom zijn er veiligheidsmaatregelen in de installatie, zoals afsluiters, om hoge drukken te weerstaan. In het opgepompte water zit vaak wat gas opgelost. Dat wordt, indien dit het geval is, opgevangen in een gasscheider en gebruikt of teruggevoerd in de injectieput. De put zelf is drukloos als de pomp uitstaat.
  • Is er ook natuurlijke straling?
    In de ondergrond bevinden zich van nature laagradioactieve deeltjes in lage concentraties. Deze kunnen mee naar boven komen en zich in de filters ophopen. De bedrijven waar dit gebeurt, hebben hiervoor maatregelen genomen en voeren het filterafval apart af. De deeltjes kunnen niet in de (verwarmingsbuizen van de) kassen of woningen terechtkomen. Hier vind je meer informatie.
  • Zijn er risico’s voor het grondwater?
    De buizen voorkomen dat water van de ene aardlaag in de andere terecht komt. Als deze tóch lekken kan dit het grondwater verontreinigen. Robuust putontwerp, regelmatig onderhoud en monitoring reduceren de kans dat lekkage optreedt, zorgen voor een tijdige ontdekking van fouten en verminderen zo de effecten áls er iets gebeurt. Klik hier voor meer informatie over het effect op grodnwater. Op de site staat ook een factsheet geothermie en grondwater.
  • Hoe zit het met bodemdaling?
    Geothermie onttrekt geen materie aan de ondergrond: alleen de warmte wordt eruit gehaald, het water wordt weer teruggepompt. Hierdoor blijft de gemiddelde druk onveranderd en is de kans op bodemdaling gering.
  • Is er een kans op aardbevingen?
    Boren in de ondergrond kan (grotere en) kleinere aardbevingen en trillingen veroorzaken. Door bij het boren rekening te houden met natuurlijke breuken in de ondergrond is de kans op een aardbeving klein. Indien er toch een kans op aardbevingen is, vindt nadere analyse plaats en wordt in ieder geval seismische monitoring ingesteld. In gebieden met ‘actieve natuurlijke breuken’ gebeurt dit standaard. In de factsheet geothermie en seismiciteit/ aardbevingen lees je meer. Na de boring wordt gekeken of de drukken en breuken afwijken van de verwachtingen en of het starten van de productie verantwoord is. Afhankelijk van de bevindingen wordt een monitoringsysteem geïnstalleerd. Door het monitoren wordt seismiciteit snel opgemerkt en daarmee vermindert de kans op schade.

 

Wat is geothermie - duurzaam

wat is
geothermie?
duurzaam I gebruikers I techniek I veiligheid


Geothermie (aardwarmte) is lokale duurzame warmte uit de ondergrond voor de verwarming van huizen, kassen en industrie. De temperatuur loopt op met de diepte: hoe dieper hoe warmer. Het van nature aanwezige warme water wordt uit de ondergrond opgepompt. De warmte wordt eruit gehaald. Een pomp zorgt ervoor dat het afgekoelde water terugstroomt in dezelfde aardlaag waarna het weer opwarmt.

 

DUURZAAM EN BETROUWBAAR

1) Lokaal
Geothermie is in veel regio’s in Nederland beschikbaar, wordt lokaal geproduceerd en gebruikt. Lees hier meer informatie over waar in Nederland geothermie beschikbaar is. Geothermie draagt bij aan onze energie-onafhankelijkheid en een schoon milieu.

2) Duurzaam
Nederland wil in 2050 een volledig duurzame energievoorziening hebben. Om klimaatverandering te beperken, moet de CO2-uitstoot omlaag zoals afgesproken in Parijs. Geothermie stoot nauwelijks CO2 of andere producten uit. Hier lees je hoe geothermie zorgt voor minder CO2-uitstoot. Geothermie is een schoon alternatief voor aardgas. Hoe duurzaam geothermie is, vind je hier.

3) Betrouwbaar
Geothermie is niet afhankelijk van weer, wind of seizoen. Geothermie is daardoor een voorspelbare en betrouwbare warmtebron.

4) Betaalbaar
Geothermie is een van de goedkopere alternatieve warmtebronnen. Op dit moment kan geothermie nog niet zonder subsidie concurreren. Bedrijven wekken met geothermie hun eigen warmte op en zijn daarmee onafhankelijker van de markt en prijsschommelingen. Hier lees je meer over de financiën.

Wat is geothermie - gebruikers

wat is
geothermie?
duurzaam I gebruikers I techniek I veiligheid

 

GEBRUIKERS VAN GEOTHERMIE
Op dit moment leveren geothermiebedrijven met name warmte aan de glastuinbouw. Er zijn (begin 2022) in Nederland ongeveer 24 installaties die aardwarmte produceren, meestal op zo’n 2.000-3.000 meter diepte. Hier is te lezen hoeveel miljoen m3 aardgas en ton COper jaar het betreft. Landen als Frankrijk, Duitsland en Italië passen geothermie al enkele tientallen jaren met succes toe. Hier lees je meer over de ervaringen in het buitenland.

Naast glastuinbouw kan geothermie ook een belangrijke bijdrage leveren aan het vergroenen van de warmtevoorziening van woningen, kantoren (de utiliteitssector) en van de industrie. In diverse steden zijn projecten in uitvoering of in planning. Geothermie zou mogelijk ongeveer 30% van de huidige warmtevraag kunnen leveren in 2050.

 

WONINGEN EN UTILITEIT

Geothermie kan via een warmtenet woonwijken en kantoren voorzien van warmte. Geothermie sluit goed aan op bestaande infrastructuur zoals warmtenetten en verwarmingssystemen in woningen. Een geothermie-installatie die water van ongeveer 90˚C oppompt, kan ongeveer 3.000-5.000 huishoudens van warmte voorzien. Dat bespaart ongeveer 5 miljoen m3 aardgas en ongeveer 9.000 ton CO2 per jaar.

KASSEN

In Nederland maakt op dit moment de glastuinbouw al veel gebruik van geothermie voor hun warmtevoorziening. Glastuinbouwbedrijven kunnen zowel hogere als lagere temperaturen gebruiken (40 – 100 0C). Met geothermie is de glastuinbouw onafhankelijker is van prijsschommelingen en externe energieleveranciers. De ambitie is in 2050 25 PJ aan warmte voor de glastuinbouw te produceren (dat zijn ongeveer 75 geothermie-installaties). Een gemiddelde geothermie-installatie voorziet nu ongeveer 30-40 ha kas van warmte. Dat is ongeveer 60 tot 80 voetbalvelden kas per installatie.

INDUSTRIE EN ELEKTRICITEIT

De Nederlandse industrie heeft een grote behoefte aan proceswarmte van hogere temperatuur (meer dan 150 graden), en deels van lagere temperatuur. In deze vraag wordt nu grotendeels voorzien door aardgas. Geothermie kan beide soorten warmte leveren (tot uiteindelijk 250 graden met ultradiepe geothermie, nu nog in ontwikkeling). In potentie is 30% van de Nederlandse warmtevraag met geothermie te voorzien. Hiervoor is nog veel kennisontwikkeling en meer ervaring nodig, bijvoorbeeld vanuit de Green Deal Ultradiepe Geothermie.
  • WONINGEN EN UTILITEIT

    Geothermie kan via een warmtenet woonwijken en kantoren voorzien van warmte. Geothermie sluit goed aan op bestaande infrastructuur zoals warmtenetten en verwarmingssystemen in woningen. Een geothermie-installatie die water van ongeveer 90˚C oppompt, kan ongeveer 3.000-5.000 huishoudens van warmte voorzien. Dat bespaart ongeveer 5 miljoen m3 aardgas en ongeveer 9.000 ton CO2 per jaar.
  • KASSEN

    In Nederland maakt op dit moment de glastuinbouw al veel gebruik van geothermie voor hun warmtevoorziening. Glastuinbouwbedrijven kunnen zowel hogere als lagere temperaturen gebruiken (40 – 100 0C). Met geothermie is de glastuinbouw onafhankelijker is van prijsschommelingen en externe energieleveranciers. De ambitie is in 2050 25 PJ aan warmte voor de glastuinbouw te produceren (dat zijn ongeveer 75 geothermie-installaties). Een gemiddelde geothermie-installatie voorziet nu ongeveer 30-40 ha kas van warmte. Dat is ongeveer 60 tot 80 voetbalvelden kas per installatie.
  • INDUSTRIE EN ELEKTRICITEIT

    De Nederlandse industrie heeft een grote behoefte aan proceswarmte van hogere temperatuur (meer dan 150 graden), en deels van lagere temperatuur. In deze vraag wordt nu grotendeels voorzien door aardgas. Geothermie kan beide soorten warmte leveren (tot uiteindelijk 250 graden met ultradiepe geothermie, nu nog in ontwikkeling). In potentie is 30% van de Nederlandse warmtevraag met geothermie te voorzien. Hiervoor is nog veel kennisontwikkeling en meer ervaring nodig, bijvoorbeeld vanuit de Green Deal Ultradiepe Geothermie.

 

  • WONINGEN EN UTILITEIT
    Geothermie kan via een warmtenet woonwijken en kantoren voorzien van warmte. Geothermie sluit goed aan op bestaande infrastructuur zoals warmtenetten en verwarmingssystemen in woningen. Een geothermie-installatie die water van ongeveer 90˚C oppompt, kan ongeveer 3.000-5.000 huishoudens van warmte voorzien. Dat bespaart ongeveer 5 miljoen m3 aardgas en ongeveer 9.000 ton CO2 per jaar. Hier lees je meer over geothermie in de gebouwde omgeving.
  • KASSEN
    In Nederland maakt op dit moment de glastuinbouw al veel gebruik van geothermie voor hun warmtevoorziening. Glastuinbouwbedrijven kunnen zowel hogere als lagere temperaturen gebruiken (40 – 100 0C). Met geothermie is de glastuinbouw onafhankelijker is van prijsschommelingen en externe energieleveranciers. De ambitie is in 2050 25 PJ aan warmte voor de glastuinbouw te produceren (dat zijn ongeveer 75 geothermie-installaties). Een gemiddelde geothermie-installatie voorziet nu ongeveer 30-40 ha kas van warmte. Dat is ongeveer 60 tot 80 voetbalvelden kas per installatie. Hier lees je meer over geothermie in de glastuinbouw en over de potentie.
  • INDUSTRIE EN ELEKTRICITEIT
    De Nederlandse industrie heeft een grote behoefte aan proceswarmte van hogere temperatuur (meer dan 150 graden), en deels van lagere temperatuur. In deze vraag wordt nu grotendeels voorzien door aardgas. Geothermie kan beide soorten warmte leveren (tot uiteindelijk 250 graden met ultradiepe geothermie, nu nog in ontwikkeling). In potentie is 30% van de Nederlandse warmtevraag met geothermie te voorzien. Hiervoor is nog veel kennisontwikkeling en meer ervaring nodig, bijvoorbeeld vanuit de Green Deal Ultradiepe Geothermie. Hier lees je meer over geothermie in de industrie. De productie van elektriciteit staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Lees hier meer over elektriciteitsopwekking.

Soorten geothermie

Geothermie is gedefinieerd als de energie die in de bodem als warmte zit opgeslagen. De definitie impliceert dat alle energie, die in de vorm van warmte aan de bodem onttrokken wordt als aardwarmte of geothermie is aan te duiden, ongeacht de temperatuur en/of de herkomst (natuurlijke herkomst of door mensen in de bodem opgeslagen, zoals bij Warmte/Koude Opslag (WKO)).

Lees meer...

Glastuinbouw

De glastuinbouw is momenteel de belangrijkste afzetmarkt voor geothermie. Circa 90% van de aanvragen heeft deels of geheel betrekking op kassen. Dit grote aandeel is het gevolg van de forse armtevraag (en sterk geconcentreerd op een relatief klein oppervlak) en het ondernemerschap in deze sector.

Lees meer...

Potentieel (NL)

TNO heeft in 2012 het technisch/ economische winbare potentieel tot vier kilometer ingeschat op circa 850 PetaJoule per jaar (PJ), terwijl de vraag naar warmte op deze temperaturen (van woningen, utiliteit en kassen)  circa 400 PJ per jaar is. Het potentieel op grotere dieptes is erg onzeker; met de marge is dit in 2011 berekend op 228 PJ warmte en 34 PJ elektriciteit per jaar (9,5 mln MWh/jr).

Lees meer...

Principe van de bron

De warmte komt naar boven door het aanboren van een geothermisch reservoir op een diepte van enkele kilometers. Voor de nabije toekomst zijn de watervoerende lagen (aquifers, over het algemeen zandsteenpakketten) het meest interessant. Deze watervoerende lagen zijn in vele delen van Nederland aanwezig. Zie bijvoorbeeld ook www.thermogis.nl

Lees meer...

Wat is geothermie?

old faithfull

Via deze infographic krijgt u een compleet (grafisch) overzicht van de productie, het gebruik en andere ins en outs van geothermie.

Wilt u meer en uitgebreidere informatie, dan kunt u ook terecht op hoewerktaardwarmte.nl.

Geothermie of aardwarmte ontstaat door de warmte-uitstraling uit het binnenste van de aarde. De temperatuur loopt op met de diepte: hoe dieper hoe warmer. Geysers zoals we die kennen uit Yellowstone Park zijn daar een voorbeeld van. Er bestaan diverse vormen van aardwarmte, afhankelijk van de diepte en ingezette technieken. Geothermie is aardwarmte die dieper dan 500 meter gewonnen wordt; bodemenergie is aardwarmte die minder dan 500 meter diep gewonnen wordt.

Om geothermie op te halen uit de bodem, wordt het daar aanwezige warme zoute water opgepompt en de warmte eruit gehaald. Het afgekoelde water wordt vervolgens weer teruggepompt (injecteren) en warmt weer op door de constante hitte uit de aardkern . Een geothermie-installatie bestaat daarom uit minimaal twee putten: tenminste één voor de aanvoer en tenminste één voor de afvoer van water.

 

Lees meer...

Industrie

Ook de industrie kan verduurzamen met geothermie. Industriële processen vragen daarbij veelal hogere temperaturen. Afhankelijk van het proces vanaf 140 tot boven de 200 graden. In Nederland hebben vooral bedrijven uit de voedings-en genotmiddelensector en de papiersector interesse in geothermie.

Lees meer...

Gebouwde omgeving

Naast glastuinbouw en industrie is de gebouwde omgeving de derde 'sector' waar verduurzaming van de energievoorziening middels geothermische warmte heel zinvol kan zijn. Naast bodemenergie (WKO), biomassa en besparing is geothermie op meerdere plaatsen een goede manier om 'van gas los' te komen.

Lees meer...

Elektriciteitsopwekking

Vanaf circa 90 °C komt ook de opwekking van elektriciteit met werkvloeistoffen als (iso)butaan of (iso)pentaan (de zogenaamde Organic Rankine Cycle) of een ammonia/water mengsel (Kalina Cycle) binnen bereik. Daarbij geldt dat dicht bij de ondergrens de elektrische efficiency om natuurkundige redenen klein is. (10% of lager)

Lees meer...

Wat is ultradiepe geothermie?

Dieper dan vier kilometer kan het water een temperatuur van meer dan 120 graden hebben. Het onttrekken van dit water maakt het mogelijk om deze warmte in de industrie te gebruiken; de zogenaamde ultradiepe geothermie (UDG). Het Dinantien is de meest veelbelovende geologische laag om geothermie op deze diepte te ontdekken.

Ultradiepe geothermie is in Nederland nieuw. Een belangrijk verschil tussen 'gewone' en ultradiepe geothermie is dat we veel meer van de Nederlandse ondergrond tussen de 2-3 kilometer weten door alle olie- en gasboringen (>3.000 boringen op land) en veel minder over de ultradiepe ondergrond. Circa zeven boringen waren dieper dan vier kilometer, waarvan de diepste zo’n zes kilometer. Ook technologisch is UDG uitdagender en is er meer innovatie nodig dan bij aardwarmte op geringere diepte. In het buitenland wordt al wel op verschillende plekken stoom gewonnen, allemaal in gebieden waar deze hoge temperaturen veel ondieper te vinden zijn, zoals in IJsland en Italië.

De verwachting is dat we in over enkele jaren de eerste ultradiepe aardwarmte projecten kunnen realiseren. In Nederland werkt de sector en het Rijk samen aan een innovatief kennisprogramma om UDG te ontwikkelen binnen de Green Deal Ultradiepe Geothermie. Meer informatie over deze Green Deal en de stand van zaken kunt u hier vinden.

In Nederland hebben we dus nog niet zo diep geboord naar aardwarmte, maar de verwachting is dat we over enkele jaren weten of en hoe we de eerste ultradiepe geothermie projecten op veilige en verantwoorde wijze kunnen realiseren.

Geothermie in het buitenland

  • In onder meer Duitsland en Frankrijk zijn al tientallen geothermische doubletten in productie die warmte leveren. In het Bekken van Parijs, met in het midden de stad Parijs, haalt men bijvoorbeeld al sinds 1969 water voor verwarming uit de diepe ondergrond.
  • In vulkanische gebieden loopt de temperatuur in de ondergrond sneller op. Daardoor hoeft men minder diep te boren voor een rendabele aardwarmtebron en is het gebruik van aardwarmte nog aantrekkelijker. Op bijvoorbeeld IJsland is geothermie een belangrijke bron van warmte én elektriciteit.
  • In andere delen van de wereld wordt geothermie vooral gebruikt voor de productie van elektriciteit. Heet water (stoom) van > 100 graden Celcius wordt dan omgezet in elektriciteit. De vijf grootste producenten van elektriciteit zijn de VS (3.567 MW), de Filipijnen (1.868 MW), Indonesië (1.450 MW), Nieuw Zeeland (980 MW) en Italië (944 MW). Vaak zit de geothermische energie in deze landen dichter aan het oppervlak, waardoor heel hoge temperatuur makkelijker winbaar is.


Wat kunnen we leren van succesvolle projecten in het buitenland?
Marit Brommer, directeur van de International Geothermal Association, sprak hierover tijdens de Week van de Aardwamte 2021. Lees het artikel 'Aardwarmte verdient positieve blik'

Zie voor meer informatie over geothermie in het buitenland de websites van de International Geothermal Association (IGA) en European Geothermal Energy Council (EGEC).

Een elektriciteitscentrale die draait op geothermie is te zien in Landau (Duitsland) - zie foto. Deze centrale wekt met behulp van geothermische energie elektriciteit op voor 6.000 huishoudens.

landau dld power plant

Wat is geothermie?

Hoe dieper in de ondergrond, hoe warmer de aarde zal zijn. Deze warmte wordt in steeds meer landen gebruikt als duurzame energie. De warmte kan via het water in de ondergrond naar boven vervoerd worden. Dit noemen we geothermie of aardwarmte.

Op deze pagina zijn een aantal factsheets te vinden over aardwarmte, verdeeld in verschillende categorieën. Deze factsheet legt uit wat geothermie is en presenteert de categorieën.

Veelgestelde vragen

allesoveraardwarmte.nl bevat vele vragen en antwoorden over geothermie (aardwarmte) en is vrij te gebruiken voor de eigen informatievoorziening over aardwarmte.

De website geeft informatie over wat aardwarmte is, hoe duurzaam het is, hoe het werkt en wat de voor- en nadelen zijn. Ook vind je hier veelgestelde vragen

Het Masterplan Aardwarmte Nederland (2018)

Het Masterplan Aardwarmte Nederland (met als ondertitel ‘een brede basis voor een duurzame warmtevoorziening’) is opgesteld en uitgewerkt door Geothermie Nederland (destijds DAGO en Platform Geothermie), EBN en Stichting Warmtenetwerk, ondersteund door de ministeries van Economische Zaken en Klimaat en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Veel andere partijen waren betrokken via interviews en werksessies.

Lees meer...

Wetgeving en financiën

De Mijnbouwwet, met als bevoegd gezag het ministerie van Economische Zaken & Klimaat, is de leidende wetgeving voor diepe geothermie. De Mijnbouwwet is in meer detail uitgewerkt in het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling.

Lees meer...

Projectoverzicht

Er zijn op dit moment meer dan twintig plaatsen in Nederland waar aardwarmte wordt gewonnen.

Nederland

Lees meer...

Duurzaamheid en omvang

In Nederland ligt de gemiddelde jaarproductie per bron op circa 180.000 GJ. De besparing op CO2-emissies bedraagt per project circa 10.000 ton/jaar (5.500.000 m3 aardgas). 

Lees meer...